- बसन्त महर्जन
विश्वमा सर्वाधिक प्रतिष्ठित मानिएको नोवेल पुरस्कारका बारेमा साहित्यकार ट्रीडवर्ग भन्छन्-नोवेल पुरस्कार विरोधी कुनै पुरस्कार भए म त्यो खुशी साथ लिन्छु ।ु
यही भनाईले गर्दा ट्रीडवर्गले उक्त पुरस्कार कहिल्यै पाएनन् । नोबेल पुरस्कार चयन कमिटीले उनलाई्र पुरस्कृत गर्न खोजेको थियो तर पुरस्कार विरोधी कुरा नगर्ने सर्तमा । साहित्यकार स्ट्रीतवर्गले आफ्ना शब्दहरु कहिल्यै फिर्ता लिएनन् ।
नोबेल पुरस्कारप्रति साहित्यकार ट्रीडवर्गलाई्र यति धेरै वितृष्णा किन भयो त उनले विरोधको नाउमा विरोध मात्रै गरेका होइन रहेछ भन्ने कुरा बुझिन्छ । उनको त्यो अभिव्यक्ति नोबेल पुरस्कारको अपमान वा विरोध नभएर त्यसको चयन प्रकृया प्रति असन्तोष मात्रै हो । उसो भए नोवेल पुरस्काको चयन प्रकृया कस्तो छ त र विवादमा पर्नुको खास कारण के हो त भन्ने प्रश्नमा र साहित्यका विषयमा मात्रै यो लेख सीमित रहने छ ।
प्रत्येक वर्षको अक्टोवर महिनामा विभिन्न ६ विषयमा नोबेल पुरस्कारको घोषणा गरिन्छ । स्टकहोम स्वीडेनबाट गरिने यो घोषणा सबैको चासोको विषय बन्छ । घोषणापश्चात् पुरस्कार विजेताका बारेमा विश्व भरी नै चर्चा हुन थाल्छ ।
नोबेल पुरस्कारका संस्थापक अल्प्रुेड बर्नहार्ड नोबेलले आफ्नो मृत्यु भन्दा पाँच वर्ष अघि आफ्ना अपार सम्पत्ति आफ्नो शेष पछि के गर्ने भन्ने सम्वन्धमा एक बसियत तयार पारेर गएका थिए । उनको उक्त वसियत पत्रमा आफ्नो सम्पत्तिलाई्र ऋण पत्रको रुपमा बैंकमा खाता खोली त्यसबाट आउने व्याजबाट प्रतिवर्ष पाँच विषय भौतिक रसायण चिकित्सा अथवा शरीर कि्रया विज्ञान साहित्य र शान्ति अर्थशास्त्र विषय पछि मात्रै थपिएको मा उत्कृष्ट एवं उल्लेखनीय कामको लागि त्यो पुरस्कार दिइयोस् भन्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए । जसले गएको वर्ष मानव समाजको महानतम हित पुर् याएको हुनु पर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो । नोबेलले जुन वसियत पत्र लेखका थिए त्यसमा पुरस्कार विवादमा नपरोस् भन्ने हिसाबले केही शर्तहरु पनि राखेएका थिए । उक्त वसियतमा लेखिएको थियो- ु… महिला वा पुरुषलाई्र दिइने छ जसले गएको वर्ष सबैभन्दा महत्वपूर्ण र आदर्शवादी स्वभावको साहित्य रचना गर्दछ । मेरो इच्छा के हो भने यो पुरस्कार दिइदा उम्मेदवारको राष्ट्रियतामा ध्यान नदिइयोस् पुरस्कार त्यसलाई्र दिइनु पर्दछ जो यस पुरस्कारको सच्चा अधिकारी हो त्यो व्यक्ति स्क्याडिनेविया नोबेलको जन्मथलो निवासी नै हुनु पर्दछ भन्ने छैन ।ु
नोबेलका अनुसार पुरस्कारको चयन गर्दा राष्ट्र राष्ट्रियता भाषा समुदाय वर्ण वैचारिकता आदिमा ध्यान नदिई आदर्श र उच्चतम कृतिलाई्र मात्र दिइनु पर्दछ भन्ने हो । तर यहाँ वसियतमा लेखिएअनुसार पुरस्कार विजेताको चयन भएन भन्ने विवाद छ । साहित्यतर्फ पुरस्कार विजेता चयन गर्ने साहित्य मर्मज्ञ एवं लेखकहरुको संस्था स्वीडिश एकेडमीका सदस्यहरु राजनीतिबट मुक्त नभएको आरोप लगाइन्छ । यी सदस्यहरु निहित व्यक्तिगत स्वार्थका लागि पुरस्कारको पात्रलाई उपेक्षा गरी अपमानको घोषणा गर्दछन् भन्ने आरोप लगाइन्छ ।
सन् १९०१ बाट नोबेल पुरस्कार दिन थालिएको थियो र त्यसै वर्षदेखि नै विवादमा फस्न पुगेको थियो । त्यस वर्ष प्रुान्सका कवि रेने प्रुासुआ अर्माप्रूधोलाई्र दिइएको थियो । र सुरुमै विवादमा पर्नुको कारण महान साहित्यकार लियो टाल्सटायलाई्र दिनु पर्नेमा अर्कैलाई्र पर् यो भनेर हो । यो विवाद वा आरोपको खण्डन गर्दै त्यति बेलाका चयनकर्ताहरुले भनेका थिए- टाल्सटायका रचनाहरुले समाजमा अराजकता ल्याउने भएकाले नदिइएको ।
त्यसको अर्को वर्ष अर्थात् १९०२ को नोबेल पुरस्कार पनि विवादकै घेरामा पर् यो । यस वर्ष साहित्य तर्फको नोबेल पुरस्कार त्यस्तो व्यक्तिलाई्र दिन पुगेको थियो जो साहित्यकार नै थिएनन् । जर्मनको इतिहासकार थियो । डोर मोमसनलाई्र साहित्य तर्फको नोबेल पुरस्कार दिइएपछि निकै विवाद भएको थियो । नोबेल पुरस्कारको इतिहासमा यस प्रकारको घटना पछि पछि पनि भएको पाइन्छ । १९०८ मा कि्रष्टोफर यूकेनलाईृ सन् १९२७ मा हेनरी वर्गसनलाई्र सन् १९५० मा बटे्रण्ड रसेललाई्र र सन् १९५३ मा बेलायतका प्रधानमन्त्री बिन्स्टन चर्चिललाई्र साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार दिएको थियो जो गैर साहित्यकार थिए जो अर्कै क्षेत्रका व्यक्तिहरु थिए ।
नोबेल पुरस्कारलाई्र कम्युनिज्म विरोधी पुरस्कार भन्ने आरोप पनि लगाइन्छ । त्यसो भए यो कम्युनिज्म विरोधी पुरस्कार नै हो त वसियतनामामा लेखिएको स्पष्ट कुराहरुका कारण यसका चयनकर्ताहरुले हो नै भन्न सकेका त छैनन् तथापि उनीहरुको व्यवहारले त्यस्तै कुराको झलक दिन्छ । तर यस कुराको प्रतिवाद गर्दा सोभियत रुसका ती लेखकहरुको नाम अघि सार्ने गरिन्छ जसलाई्र नोबेल पुरसकारबाट सम्मानित गरिसकेका छन् । सोभियत रुसको राजनीतिक विखण्डनअघि ५ जना रुसी साहित्यकारले उक्त पुरस्कार पाएका थिए । लियो टाल्सटाय म्या_िक्सम गोर्की दोस्तोभस्की इभान तुर्गनेभस जस्ता महान हस्तीहरुले नपाएको उक्त पुरुकार पाउने पाँचजना साहित्यकारहरु त्यस वर्गबाट थिए जो कम्युनिज्म विरोधी थिए । कम्युनिज्मभित्र पनि पूँजीवादी विचार राख्ने ५ जना लेखकहरुलाई्र यो पुरस्कार दिइएकै कारणले होला अर्का महान साहित्यकार ज्याँ पाल सार्त्रले सो पुरस्कारको तीखो आलोचना गर्दै टिप्पणी गरेका थिए – नोबेल पुरस्कार भनेको दक्षिणपन्थीहरुको प्रचार संगठन हो । सार्त्रको भनाइअनुसार यो पुरस्कार ती रुसी लेखकहरुलाई्र दिइयो जसको रचना रुसमा नभएर विदेशमा निस्क्यो र स्वदेशमा प्रतिवन्ध लगाइयो ।
हुन पनि साहित्यकार वोरिस पास्तरनाकले जुन पुस्तकबाट नोबेल पुरस्कार पाएका थिए त्यो रुसबाट नभएर इटालीबाट निस्केको थियो । पुरस्कृत पुस्तक ुडा। जिभागोु मा महान रुसी क्रान्ति भनिने रुसी क्रान्तिप्रति निराशा व्यक्त गरिएको थियो । त्यस्तै १९१९ मा नै प्रुान्समा निर्वासित भइसक्ने अर्का लेखक इभान बुनीनलाई्र दिइयो । नोबेल पुरस्कार चयन कमिटीका सदस्य डा। ओस्तर िलंकको धारणा अनुसार लेखक इभानको साहित्यिक स्तरीयतालाई्र हेर्दै नहेरी टाल्सटाय गोर्की चेखवजस्ता साहित्यकारहरुलाई्र नदिएको तर रसियनहरुलाई्र पनि दिने गरको भनेर देखाउन मात्रै उनलाई्र सो पुरस्कार दिइएको थियो ।
सोभियत रुसको कम्युनिष्ट सरकारद्वारा सन् १९२० मा प्रतिक्रान्तिकारी १९३० मा जनताका शत्रू र १९४० मा विश्वासघाती आरोप लगाइएका लेखक अलेक्जेण्डर सोल्जेनि_ित्सनलाई्र दिइएको पुरस्कार पनि यसै अन्तर्गत राख्न सकिन्छ । यस्ता विवादहरुबाट मुक्त हुन भनेर नै होला पछि व्राडस्कीलाई्र पुरस्कारको घोषणा गरिएको तर यो पनि आरोपबाट मुक्त रहन सकेन । अन्तमा आएर सोभियत रुसकै राष्ट्रपतिलाई्र शान्तिको लागि नोबेल पुरस्कार भनेर दिइयो तर राष्ट्रपति मिखायल गोर्भाचोव पनि कम्युनिष्ट विरोधी को रुपमा देखापर् यो ।
त्यसो भए के त सोभियत रुसमा ती पाँच जना पुरस्कृत विजेताहरु योग्य थिएनन् त योग्य त थिए होला तर चयनकर्ताहरुले चयनको मापदण्ड अर्के अपनाएपछि कसको के लाग्छ र सन् १९३० तिर नोबेल पुरस्कार पाउने बि्रटिस भारतका साहित्यकार रवीन्द्रनाथ टैगोरको पुरस्कार चयनलाई्र लिएर पनि विवाद सिर्जना भएको थियो । यूरोपको महान साहित्यकारहरु यीट्स एज्रा पाउण्ड जस्ता मूर्धन्य साहित्यकारहरुको विशेष प्रयासले मात्र यो पुरस्कार पाउन टैगोर सफल भएको भन्ने आरोप भारतका साहित्यकारहरु लगाउँछन् । पुरस्कारको यस चयनमा बेलायती सरकारको पनि हात रहेको कुरा विवादको क्रममा उठेको थियो । भारतमा आफ्नो प्रभाव जमाइ राख्न र जनतालाई्र आफ्नो पक्षमा ल्याउन रव्ििन्द्रनाथलाई्र यो पुरकार दिन बेलायत सरकार आफै लागिपरेको आरोप लगाइन्छ ।
नोबेल पुरस्कार सम्वन्धी यस्तै विवादहरुलाई्र उल्लेख गरी उपन्यासकार इरिवंग वैलेस एक पुस्तक नै तयार पार्छन्- त्जभ एचष्शभ । पुस्तकमा उनले यसरी भण्डाफोर गरे कि स्वीडेनमा त्यो पुस्तक प्रतिवन्धित नै भयो । सन् १९३८ मा पुरस्कार प्राप्त गरेका अमेरिकी उपन्यासकार पर्ल एस वकको बारेमा उक्त पुस्तकमा उल्लेख भएको छ । उक्त पुस्तकका अनुसार पुरस्कार चयन कमिटीका एक सदस्य डा। हेदिन गैर साहित्यकार ४ मध्ये ३ वटा कमिटीका सदस्य कै प्रयासमा लेखकलाई्र पुरस्कार दिइएको हो । पर्ल एस वकलाई्र पुरस्कार दिने निर्णय गिरंदा २८ मध्ये १९ सदस्यले विरोध गरेका पनि थिए । तर डा। हेदिनले निकै ठूलो प्रयास गरेर बकलाई नै पुरस्कार दिने निर्णय गराएका थिए । डा। हेदिनको यो विशेष प्रयास कुन कारणले गरिएको भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक नै हो । पर्ल एस बकलाई्र पुरकार दिलाएवापत डा। हेदिनले लिएको फाइदा भनेको त्यस बापत आफूले लेखिराखेको चीनकाई सेकको जीवनी पुस्तकप्रकाशित गराएका थिए । यसै गरी सन् १९४५ मा पुरस्कार प्राप्त गरेका साहित्यकार ग्रेविलाको सम्वन्धमा पनि कमिटीका एक सदस्यमात्रै ग्रेविलबाट प्रभावित थिए ।
साभारः हसना म्यागेजिन
