बसन्त महर्जन
गौतम बुद्धको गृहनगर कपिलवस्तुस्थित सूर्य शान्ति नाउँको बौद्ध विहार हालै बिक्री भएको समाचारले बौद्ध जगतलार्र्ई झस्काएको छ । बौद्ध विहार क्रय बिक्रय हुने वस्तु होइन तर यो समाचारले त्यस्तै खालको सन्देश दिंदा विकृतिको गन्ध स्पष्ट रुपमा नै आयो र यसबाट बौद्ध जगतलार्ई खिन्न पार्नु स्वाभाविक पनि थियो ।
तिलौराकोट (प्राचीन कपिलवस्तुको मुख्य पुरातात्विक स्थल) बाट ३ किलोमीतर अगाडि सदरमुकाम तौलिहरुवा बजारमा नै पर्ने सो सूर्य शान्ति विहार पन्द्रह वर्षअघि भिक्षु सूर्य मंगलबाट निर्माण गरिएको थियो । नाताले उनी त्यस क्षेत्रका जमिनदार मंगलमान बज्राचार्यका पुत्र हुन् । कसैका लागि त्यो क्षेत्र एउटा व्यापारिक स्थल होला र आर्थिक लाभका दृष्टिले महत्वपूर्ण पनि । यही भएर मुलतः विहार भएपनि कसैका लािग त्यो आर्थिक उपार्जनको कुरा बन्यो । यस सन्दर्भमा अन्य विहारहरु माथि पनि दृष्टि दिनु उपयुक्त हुन्छ ।
सिद्धार्थ गौतमले ई.पू. ५२८ मा बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गरी सो ज्ञान बाँड्दै हिड्ने क्रममा भिक्षु वा शिष्यको संख्या पनि बढ्दै गयो । तिनीहरुलार्र्ई निश्चित वासस्थान थिएन । निश्चित वासस्थानको अभावमा समस्या त छँदै थियो, त्यसमाथि अन्य मतावलम्बीहरुले खिसी पनि गर्थे । यही भएर एक श्रेष्ठीले निश्चित वासस्थान बनाइदिने सोचेर बुद्धसँग स्वीकृति लिन लगाए । पछि मगध राजा बिम्बिसारले बेलुवनाराम नै दान गरे । यसरी नै श्रावस्तीका प्रसिद्ध सेठ अनाथपिण्डिकले ठूलो धनराशी खर्च गरेर जग्गा प्राप्त गरी त्यसरी नै ठूलो धनराशी लगाई जेतवनाराम विहार निर्माण गरी बुद्ध, धर्म र संघलार्र्ई दान गरे । दानहरुमा विहार दानलार्र्ई उत्तम मानिन्छ । त्यति बेला मात्रै नभएर अहिले पनि सक्नेले विहार बनाई बुद्ध, धर्म र संघको नाममा दान गर्ने गर्दछन् । दान भनेको दान हो, फिर्ता लिने कुरा होइन । तत्कालीन अवस्थामा एक समय महासेठ अनाथपिण्डक व्यापारमा घाटा लागेर पछि हरिकंगाल हुँदा पनि विहारमाथि कहिल्यै आँखा लगाएनन् । उहिले दान गर्न सक्नुलार्र्ई ठूलो बहादुरी मानिन्थ्यो भने अहिले कसैको दान हडपेर व्यक्तिगत सम्पत्ति बनाउन सक्नु वा फिर्ता लिनुलार्र्ई बहादुरी वा प्रभावशाली मान्ने प्रवृत्ति छ । दानदातव्यबाट काठमाडौं बागबजारस्थित बुद्ध विहारको निर्माण भएको थियो । उक्त विहारका भिक्षु सुमंगल महास्थविरले दानदातव्यबाट अन्य चलअचल सम्पत्ति पनि जोड्नु भएको थियो । तर उहाँको दिवंगत पछि ती सम्पत्तिमाथि दावी गर्दै उहाँको भाइले कानूनी कारवाही चलाए । ती सम्पत्ति संघको नाममा दर्ता भएको थिएन । व्यक्तिको नाममा नै रहेको कारण यसरी परिवारले दावी गर्ने हिम्मत जुटाएका थिए । त्यति बेला वौद्ध समुदायले विहार एउटा बाहेक अन्य सबै सम्पत्ति भाइलार्र्ई दिएर समस्या समाधान गर्नु परेको थियो ।
भिक्षु सूर्य मंगलले विहार बनाए पनि त्यसलार्र्ई व्यक्तिगत सम्पत्तिकै रुपमा राखेका कारण आज विक्री गर्न सकेका हुन् । विहार विक्री गर्दा त्यहाँ समस्याको रुपमा भगवान बुद्धको मूर्ति देखा परेको थियो र मूर्ति फुटाल्ने प्रयास पनि भयो । ढुंगाको सानो चैत्य त फोडियो पनि ।
कपिलवस्तु क्षेत्रमा पहिलो बौद्ध विहार निग्रोधाराम हो । बुद्धत्व प्राप्तीपछि पहिलो पल्ट गृहनगर कपिलवस्तु आउँदा बुद्धलार्र्ई दान गरिएको विहार नै निग्रोधाराम थियो । यो विहार पुरातात्विक अवशेषका रुपमा हाल गोटिहवाभन्दा पश्चिम र तौलिहवाभन्दा केही दक्षिण रहेको छ जसलार्र्ई कुदान नामक पुरातात्विक स्थलको रुपमा चिनिन्छ । पछि अन्य विहारहरुको पनि निर्माण हुन थालेको देखिन्छ । नेपालमा व्यापक रुपमा विहार हरुको निर्माण भएको त कामठााडैंमा नै हो । विहारहरुको निर्माण हुनुको अर्थ हो, बौद्ध गतिविधि बढ्नु । तर एक समय राजकीय संरक्षण पाउने यिनै विहार र भिक्षुहरु राज्यकै कोपभाजन हुनुप¥यो र राणा कालमा त भिक्षुहरुलार्र्ई दुई पल्टसम्म देश निकाला नै ग¥यो । आज पनि नेपालको कानूनमा भिक्षुहरुको कुनै नीति वा व्यवस्था छैन । नेपालको कानूनले बौद्ध भिक्षुहरुलार्र्ई चिनेकै छैन । कानूनमा जोगीको उल्लेख त पाइन्छ तर जोगी र भिक्षु उही होइनन् । बुद्ध धर्मलार्र्ई नेपालमा व्यवस्थित गर्नका लागि भिक्षुहरुसम्वन्धी एउटा ऐनको आवश्यकता छ । यस विषयले बेलाबेलामा चर्चा पनि पाउँछ तर ठोस रुप भने लिन सकेको छैन ।
गौतम बुद्धको जन्मस्थलका रुपमा लुम्बिनी प्रख्यात छ । बौद्ध केन्द्रका रुपमा यसलार्र्ई विकास गर्न सकिन्छ । त्यस्तै प्रचुर संभावना भएको अर्को ठाउँ हो, कपिलवस्तु । तर कपिलवस्तुमा हाल इतिहास र पुरानिधिहरु भए पनि बौद्ध केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने स्थिति भने छैन । धेरै काम गर्नु बाँकी नै छ । वर्तमान समयमा कपिलवस्तुले आफ्नो जुन पहिचान कायम गरिसकेको छ त्यसलार्र्ई यथावत् र निरन्तरता दिएरै पनि थप पहिचान बौद्ध केन्द्रका रुपमा अगाडि बढाउन सकिन्छ । यसका लागि सर्वप्रथमतः बौद्ध विहारहरुको स्थापना गर्नु प¥यो जुन मुलतः प्राचीन शिक्षण संस्था हो । ती संस्थाहरुले स्थानिय र वाह्यहरुलार्र्ई आकर्षित गर्नु पर्दछ र स्वतः बौद्ध केन्द्र बन्ने छ । तर भएको बौद्ध विहार नै अन्य प्रयोजनमा बिक्री हुनु कम दुःखदायी कुरा होइन ।
