O बसन्त महर्जन
देशका विविध क्षेत्रमा महत्वपर्ूण्ा योगदान पुर्याउने नागरिकलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरी गौरव गर्ने परम्परा भनौं एक खालको राष्ट्रवाद अन्यत्र पनि पाइन्छ । नेपालमा पनि एक समय राष्ट्रवादको विकास गर्न थुप्रै अभ्यास भएको पाइन्छ । राष्ट्रवादको विकासका लागि भएका अभ्यासमा राष्ट्रिय विभूतिको पहिचान र घोषणा पनि एक रहेको छ । यो आफैमा नराम्रो र अनावश्यक अभ्यास भने होइन । राजा महेन्द्रको पालामा गरिएको यो राष्ट्रिय विभूतिको पहिचान र घोषणा जानीनजानी वर्तमानमा पनि विद्यमान छ । हालसम्म थुप्रै व्यक्ति नेपालको राष्ट्रिय विभूतिको रूपमा घोषित भइसकेका छन् । ती जम्मै व्यक्तित्व चर्चाका छुट्टै विषय हुन् । घोषित विभूतिहरूमा एक राजकुमारी भृकुटी पनि हुन् । तर, राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा उनको घोषणाको औचित्यको औचित्य प्रश्नको घेरामा परेको छ र यहाँ यसै विषयमा चर्चा गरिन्छ ।
हालसम्मको मान्यताअनुसार राजकुमारी भृकृटी राजा अंशुवर्माकी छोरी हुन् । तिब्बतका राजा श्रोङ-च्रङ-गम्पोबाट नेपालविरुद्ध भएको आक्रमण थेग्न नसकेर अंशुवर्माले छोरी दिई नेपाललाई पराधिन हुनबाट जोगाएको कुरा विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका पाठ्यसामग्रीहरूमा समावेश छ । पाठ्यसामग्रीमा नै यो कुरा परेपछि जनसामान्यमा पनि यही मान्यता सजिल्यै र चाँडै स्थापित हुने त भइहाल्यो । राष्ट्रिय विभूतिको घोषणा गर्दा यसको औचित्यता प्रट्याउन राष्ट्रको भलाइका लागि विवाह गरेको मात्रै नभएर नेपालबाट दाइजोका रूपमा बुद्ध धर्म र संस्कृति पनि साथमा लगेर तिब्बतमा बुद्ध धर्मको प्रचारप्रसारमा ठूलो योगदान पुर्याएको भनी प्रशंसित छ । तिब्बतमा बौद्ध धर्मको प्रचारप्रसार गरी जंगली सम्यतामा रहेको तिब्बतलाई सभ्यताको पाठ सिकाई यिनले नेपालको कर्ीर्ति फैलाएको भन्ने आधारमा उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको मानिन्छ । तर, यी कुरा कुनै पनि ऐतिहासिक श्रोतसामग्रीबाट पुष्टि हँदैनन् । इतिहासको सामान्य ज्ञान विना नै गरिएको यो राष्ट्रिय विभूतिको घोषणा अब औचित्यताको प्रश्नसँग जुध्नु परेको छ ।
भृकुटीका सम्बन्धमा नेपालमा प्राप्त कुनै पनि ऐतिहासिक श्रोतसामग्रीले केही पनि जानकारी दिंदैन । मानौं, भृकुटी भन्ने कुरा यहाँ केही छँदै थिएन । तर यो प्रसंग तिब्बती एवं चिनियाँ श्रोतमा भने पाइन्छ । ती श्रोतहरूमा तिब्बतका राजाले विवाह गरेका नेपाली राजकुमारी भृकुटीलाई 'भ्याल्पो' देशका राजा 'गोचा' की छोरी भनी उल्लेख छ । 'भ्याल्पो'को नेपाल र 'गोचा'को अंशुवर्मा अर्थ लगाउँदै श्रोङ-चङ-गम्पोले नेपालका राजा अंशुवर्माकी छोरी भृकुटीसँग विवाह सम्बन्ध गाँसेको भनी र्सवप्रथम प्रकाश पार्ने काम सिलभाँ लेवीबाट भएको हो । लेभीको कुरा पुष्टि हुनु बाँकी नै थियो तर नेपाली लेखकहरूले यसलाई दृ्रततर गतिमा पुनर्लेखन गर्दै लगे ।
तत्कालिन नेपालको इतिहास अध्ययन गर्दा राजा अंशुवर्माले तिब्बतसँग कुनै पनि प्रकारको आक्रमणको सामना नै गर्नु परेको देखिन्न । उनको मृत्यु इश्वीसम्बत ६२१ मा भएको किटान छ । उनीपछि राजगद्दीमा उदयदेव बसेका थिए । उदयदेव थोरै समयका लागि मात्रै राजा हुन पाए । अर्थात् राजनीतिक घटनाक्रमले उनै नेपालबाट पलायन भर्य तिब्बतमा शरण लिन जानु परेको थियो । उता तिब्वती श्रोतले श्रोङ-चङ-गम्पो जन्म सन् ६१७ मानेको छ । यसलाई आधार मान्दा राजा अंशुवर्माको मृत्यु हुँदा श्रोङ-चङ-गम्पो भर्खर चार वर्षा बालक थिए र त्यति बेला उनको हैसियत भनेको एक सरदारका छोराको मात्रै थियो ।
तिब्बतमा सपरिवार शरण पाएका राजा उदयदेवको मृत्यु त्यहीं भएको इतिहासमा उल्लेख छ । सन् ६४१ मा तिब्बतको सैन्य सहायता पाई उदयदेवका छोरा नरेन्द्रदेवले नेपालमाथि आक्रमण गरी आफ्नो पुख्र्यौली राजगद्दी पुनः हात पारे । यसै बीच श्रोङ-चङ-गम्पो र भृकुटीको बीच विवाह भएको देखिन्छ । यो सत्य हो भने अंशुवर्माकी छोरी मानिएकी भृकुटी त्यस्तो नभएर राजा उदयदेवकी छोरी हुन आउँछ ।
'गोचा' शब्दले ज्योति, किरण, आदि अर्थ दिन्छ, अर्थात् यसले अंशुवर्मा र उदयदेव दुबैको संकेत गर्दछ । तिब्वती श्रोतले उदयदेवलाई संकेत गर्दै प्रयोग गरेको तिब्बती 'गोचा' शब्द सिलभाँ लेभीले अंशुवर्मालाई बुझेछन् र इतिहास गडबड हुन पुगेको देखिन्छ । यो गडबडीको स्तर कहाँ सम्म पुग्यो भने एक इतिहासकारले त तिब्वती श्रोतले भ्याल्पो देशका राजकुमारी भनेका कारण भृकुटीलाई खोज्न भ्याल्पो देशमा नै जानु पर्छ, नेपालमा होइन र यो नेपाली इतिहासको पाना नै होइन भनेरसम्म लेखे ।
तिब्बतमा बौद्ध धर्मको प्रचारप्रसार गर्ने काम राजकुमारी भृकुटीबाट भयो भन्ने सम्वन्धमा त त्यसलाई नेपाली राष्ट्रवाद र भावुकताको उपज मात्रै मान्न सकिन्छ । भृकुटीको उमेर श्रोङ-चङ-गम्पोभन्दा दर्ुइ चार वर्षतलमाथि मात्रै हुन्छ होला । यस अर्थमा भृकुटी नेपालमा छँदा सानै थिइन् । त्यस्तो चारपाँच वर्षी भृकुटीले नेपालमा बौद्ध धर्मका कुराहरू कति नै सिक्न सके होलान् र जुन ज्ञानले तिब्बतलाई सभ्यता सिकाउने हैसियतमा बौद्ध धर्मका बारेमा कति नै सिक्न सकिन् होला र - बरु उनले तिब्बतमा बौद्ध धर्मका सम्वन्धमा ज्ञान हासिल गर्नु संभव छ । यो त्यही समय हो जति बेला तिब्बतमा नेपाल तथा भारतका थुप्रै विद्वान पुगेर बुद्ध धर्मका प्रचार प्रसारमा काम भएका थिए । तिब्बतमा बौद्ध धर्मलाई राजकीय संरक्षण प्राप्त थियो । अझ बौद्ध धर्मको विकासमा श्रोङ-चङ-गम्पोको विशेष योगदान रहेका कारण उनलाई अवलोकितेश्वर कै दर्जा दिइएको थियो । यसै भएर उनका दुई रानी अर्थात् नेपाली राजकुमारी भृकुटी र चिनियाँ राजकुमारी वेन्चेन् -कोङ्यो)लाई दायाँबायाँ राखी बनाइएको प्रतिमा देख्न पाइन्छ ।
वर्तमान नेपालमा राष्ट्रिय विभूति घोषित भृकुटी बारेमा तत्कालिन नेपालका अभिलेखहरू उनका सम्वन्धमा मौन हुनु कसैका लागि रहस्यमर्ूण्ा होला तर यो अर्थपर्ूण्ा पनि छ । राजा उदयदेवको सन् ६२१ को एउटै मात्र अभिलेख पाइएको छ भने उनका छोरा राजा नरेन्द्रदेवका सन् ६४३ देखिका शिला अभिलेखहरू प्राप्त छन् । नरेन्द्रदेवका कुनै पनि अभिलेखमा भृकुटीको उल्लेख पाइँदैन । यसको अर्थ हो- आफ्ना अभिलेखहरूमा भृकुटीको नाम उल्लेख गर्नुको आवश्यकताबोध नै नहुनु । अझ राजा नरेन्द्रदेवमा हुनसक्ने जातीय अभिमानका कारण आफ्नी बहिनी वा दिदी (नाता खुल्दैन) भृकुटी आश्रयदाताको हातमा सुम्पेर आउनु पर्दा गौरवको अनुभूति गर्न नसकेर पनि उनले शिलाअभिलेखमा भृकुटीको नाम उल्लेख नगरेका हुनसक्छन् । तर तिब्बतसँग नेपालको घनिष्टतम सम्बन्ध रहेको देखिन्छ । यदि तिब्बतको राजनीतिक, सामाजिक, साँस्कृतिक तथा धार्मिक क्षेत्रमा भृकुटीको उल्लेखनीय योगदान हुँदो हो त नरेन्द्रदेवले आफ्नो जातीय अभिमानलार्य थान्को लगाएर भएपनि भृकुटीप्रति गौरवानुभूति गरेर कतै न कतै उनको नाम उल्लेख गर्थे । प्राप्त श्रोत सामग्रीहरूमा यो कुरा उल्लेख नभएपनि भविष्यमा प्राप्त हुन सके कुरा बेग्लै हो ।
'राष्ट्रिय विभूति' भन्ने कुरा वस्तुगत र तथ्यमूलक हुनु पर्दछ । यो भावनामा बहने कुरा होइन । न त स्तुतीको अर्को रूप । राष्ट्रिय विभूति मानेपछि त्यस राष्ट्रका नागरिकहरूले आफ्नो राष्ट्रिय विभूतिबाट केही सिक्न पाउनु पर्दछ । तिनका बारेमा केही जान्न पाउनुपर्छ । तर इतिहासम्मत नभएका र कल्पनाका भरमा लेखिएका कुराहरूले तिनीहरूको चित्त बुझाउन सम्भव हुँदैन । यसरी नै आधारहीन कुरामा राष्ट्रिय विभूतिको घोषणा गर्दै जाने हो भने साँच्चैका राष्ट्रिय विभूत्रि्रतिको विश्वासमा संकट सिर्जना हुन सक्छ । यस कुरामा सचेत हुनु पर्छ र नयाँ नेपालको चर्चा चििलरहेको यति बेला राष्ट्रिय विभूतिको सर्न्दर्भमा पनि कुरा उठाउन र त्यसको तथ्यसंगत छिनोफानो गर्न जरुरी छ होइन भने लोकोक्तीका आधारमा घोषणा गरिएका राष्ट्रिय विभूतिलाई मान्न कोही पनि तयार हुँदैन ।
