खादा बहिष्कारः यस्तो पनि राष्ट्रवाद !

आफ्नो सांस्कृतिक बिरासत नै नबुझी ‘राष्ट्रवादी’ बन्ने सोच खादा बहिस्कारमा देखिएको छ ।

-- बसन्त महर्जन
विभिन्न सभा–समारोह तथा शुभअवसरका अतिथिलाई लगाइने खादा पछिल्ला वर्षहरूमा लोकप्रियताकै कारण चर्चामा थियो । अहिले पुनः यो चर्चामा छ, तर अर्कै कारणले । हाम्रा संस्कृति मन्त्रालयका सचिवलगायत केही राजनीतिकर्मीहरूलाई लागेछ, खादा लगाएर स्वागत गर्नु विदेशी संस्कृति हो, तसर्थ बहिस्कार गर्नुपर्छ ।

औपचारिक निर्णय नै गरेर खादालाई प्रतिबन्धित गर्ने परिपत्र जारी भएको सुन्दा संस्कृतिप्रेमीहरूलाई निको लाग्ने कुरै भएन । उनीहरूले बिरोध गरेपछि संस्कृति मन्त्री जीवनबहादुर शाहीले प्रतिबन्ध फुकुवा गर्न निर्देशन दिएको सुनिएको छ । खादा बहिस्कार प्रकरणको अध्ययन गर्दा हाम्रा उच्चपदस्थहरूमा साँस्कृतिक विचलन आएको स्पष्ट देखिन्छ । विदेशी संस्कृति र उत्पादनलाई निरुत्साहित पार्न खादा बहिस्कार गर्ने यस्तो ‘राष्ट्रवादी’ सोचले नेपालको ऐतिहासिक, साँस्कृतिक, धार्मिक बिषेशताको अनादर गरेको प्रतीत हुन्छ ।

शुरुमा नेपाली कांग्रेस चितवन जिल्ला शाखा र त्यसपछि केही स्थानीय निकायहरूले आइन्दा आफ्ना कार्यक्रमहरूमा खादा प्रयोग बहिष्कार गर्ने निर्णय गरेको समाचार पढ्दा खासै पत्यार लागेको थिएन । तर, त्यसलगत्तै गम्छाको प्रयोग बढेको टेलिभिजनहरूमा देखिन थाल्यो, खासगरि मन्त्री आमन्त्रीत कार्यक्रमहरूमा । तराई–मधेशको दैनिक जीवनमा प्रचलित ‘गम्छा’ र विशेष अवसर वा धार्मिक कार्यमा चलाईने ‘खादा’ उस्तै–उस्तै देखिएपनि प्रयोग र अर्थका दृष्टिले भिन्न छ ।

पहिले नेपाली, अहिले नेपाली 
खादा ‘बहिस्कार’ गर्न पछिल्लो समय प्रयोगमा ल्याईएको ढाकाको गम्छालाई काठमाडौं उपत्यकाको नेवार बौद्ध समाजमा ‘खातागा’ भनिन्छ । बहिस्कारवादीहरूले चाही यसलाई ‘नेपाली खादा’ भन्न थालेका

छन् । उनीहरू ‘नेपाली खादा’ प्रचलनमा ल्याएर ‘विदेश खादा’लाई लखेट्ने ‘राष्ट्रवादी’ सोचबाट प्रेरित भएको प्रष्टै छ । नेवार, तामाङ, शेर्पा, गुरुङलगायतका वौद्वमार्गी समुदायका अगुवाहरू भने खादा बचाउन दौडधुप गरिरहेको बुझ्न्छि । बौद्ध संस्कृतिले पाएको व्यापकता रोक्न ‘राष्ट्रवादी’ हरूले खादा बहिष्कार अभियान चलाएको चिन्ता उनीहरूमा पाइन्छ । हुनपनि, ‘राष्ट्रवादी’ हुने लहर देशमा चलेको छ ।

वास्तविकता चाही के हो भने, खादाकोे प्रयोग सामान्यतः तिब्बती चलनजस्तो देखिएपनि यो मुल रुपमा नेपाली संस्कृति हो । नेपाली बौद्ध समुदायमा धार्मिक कार्य, शुभकार्य र अन्य शुभ अवसरमा अतिथिलाई खादा लगाइदिने परम्परा छ । पहिले यसलाई ‘खातागा’ भनिन्थ्यो र कपडाकै हुने भएकोले अलि खस्रो र भद्दा पनि हुन्थ्यो । हाम्रो त्यही ‘खातागा’ तिब्बतमा पुगेर ‘खादा’को रुपमा व्यापकता पाउँने क्रममा ‘सिल्की’ हुन पुग्यो । त्यसरी तिब्बतीकरण हुँदा अष्टमंगलका प्रतीक र बौद्धमन्त्र ‘ओम मणि पद्मे हुँ’ पनि छापिन थाले ।

अब प्रश्न उठ्छ– विदेशमा बढी लोकप्रिय हुनपुगेको कुनै पनि स्वदेशी संस्कृति वा वस्तुलाई पराया भनेर त्याग्दै जाने हो भने नेपालीले आफ्नो मौलिक वा गौरव भनी देखाउन बाँकी के रहला ? काठमाडौंको ‘पौभाः’ चित्रकला तिब्बत पुगेर ‘थाङ्का’ भयो, आज यही नामले विश्वप्रशिद्व छ । तिब्बतीहरूले नेपालीसँग यो कला सिकेर उतै बनाउन थाल्नु अघि ‘पौभाः’ चित्र काठमाडौंबाटै तिब्बत निर्यात हुन्थ्यो । आफ्नो मौलिक कलासंस्कृतिको स्वामित्व लिएर प्रचार–प्रसार गरी पहिचान बनाउनु पर्नेमा तिनलाई बहिष्कार वा प्रतिवन्धित गर्नु भनेको ‘विनशकाले विपरित बुद्धि’ सिवाय केही होईन । विदेशी शब्दसंगै आपत्ती हो भने बरु थाङ्कालाई पौभा, खादालाई खातागा भनेर वरण गर्नु वुद्विमानी हुन्छ ।

केहीवर्ष अघिसम्म बौद्ध समाजमा सीमित खादा गैर–वौद्व कार्यक्रमहरूमा पनि लोकप्रिय हुनु आफैंमा सुखद कुरा हो । धार्मिक–सांस्कृतिक सहगमनको यो काम सरकार, गैर–सरकारी क्षेत्र वा व्यक्तिहरूले नभई पवित्र खादा आफैंले गरेको हो । सामाजिक सद्भावसँग सम्बन्धित यस्ता कुरामा तर्सनुपर्ने कुनै कारण छैन । यो अनिवार्य पनि छैन । खादा प्रयोग गर्ने परम्परा नभएका वा गर्न नचाहनेले त्यसो नगर्ने हर प्रकारको अधिकार राख्छन् । सरकारी निकायले समाजमा नकारात्मक सन्देश फैलाउने ‘बहिस्कार’ शब्दको प्रयोगसहित औपचारिक निर्णय गरेर परिपत्र गर्नु आपत्तीजनक छ ।

खादा बहिष्कारको औचित्य पुष्टि गर्न चाहनेहरूले यो बढी खर्चिलो भएको भनेको सुनियो । संस्थागत बहिस्कारको समाचार प्रकाशनमा आएपछि तिनै संस्थाहरूको सार्वजनिक कार्यक्रममा खादाको विकल्पमा गम्छाको प्रयोग देखियो । अझ्, पत्रिकामा प्रकाशित तस्वीर नियालेर हेर्दा खादा बहिस्कारलाई प्रभावकारी पार्न गम्छा लगाएको ‘फोटो सेसन’ गराएको देखियो । यो हास्यास्पद मेहनतमा केटौलेपन छ, किनभने खादाको तुलनामा गम्छा महंगो पर्छ ।

(हिमाल साप्ताहिक खबरपत्रिकाः २-८ असाेज २०७३)